JQuery Cycle Plugin - Fade In Image

Aktualności - Serwis informacyjny

Huculi, Bojkowie, Łemkowie – wschodni odłam góralszczyzny w Karpatach - dr. Krzysztof Z. Nowakowski

Góry Karpaty od wieków przyciągają ludzi swoją tajemniczością i bogactwem przyrody. Łuk karpacki ciągnący się od doliny Dunaju i Żelaznej Bramy na południu po Bramę Morawską i znowu Dunaj na zachodzie[1] stał się naturalnym szlakiem średniowiecznej wędrówki ludów. Zapoczątkowali ją koczownicy, pasterze z Bałkanów oraz Marmaroszu wędrujący w poszukiwaniu pastwisk, a z czasem cofający się przed ekspansją turecką w Europie Południowej.[2] Wśród polskich badaczy, znawców zagadnienia (od XIX    do XXI w. powstała bardzo bogata literatura dotycząca tego zjawiska), najmocniej utrwalił się pogląd o tych karpackich wędrówkach nazywany teorią „migracji i osadnictwa wołoskiego”, „migracji wołosko-ruskiej”.[3]       

Pomiędzy X, a XIII w. Karpaty stały się „murem granicznym” oddzielającym od siebie kilka średniowiecznych królestw i księstw. W czasach pokoju przełęcze karpackie pełniły rolę naturalnych „bram” ułatwiających handel pomiędzy krajami Północy i Południa, obszar przenikania się wielu kultur. W latach najazdów i wojen stawały się zaciekle bronionym punktem oporu.

Od starożytności do późnego średniowiecz kronikarze i geografowie opisywali pobyt w Karpatach wielu ludów np. w I w. p. n. e. Strabon odnotował na terenie gór (dzisiejsza Słowacja i Czechy) plemię Daków. Tadeusz Sulimirski w roku 1974 zaprezentował pogląd    o trackim pochodzenia Daków, którzy mieli też zamieszkiwać tereny Rumunii i Siedmiogrodu. Ich miejsce w III w. n.e. zajęły plemiona celtyckie częściowo wchłaniając ludność tracko-dacką. Wśród nich było plemię Karpów, a ponieważ w języku celtyckim wyrazy „carp”, „crap” znaczyły skała, a „aith”, „aigh” wysoka skała, co łącznie znaczyło wysoka skała czyli „Karpath”, jest duże prawdopodobieństwo, że słowo Karpaty pochodzi    od Celtów.[4]

 Obecnie w językach: polskim, słowackim, czeskim i ukraińskim utrwalona jest nazwa Karpaty, w węgierskim Kάrpάtok, w rumuńskim Carpaţii.[5] Słowami Karpak, Krępak nazwanych jest obecnie wiele najwyższych szczytów: „… nazywają się od góry jednej, najwyższej(…)Karpak nazwanej; niektórzy ją zowią Tatrami, że aż ku Tataryi się ciągną. Strona jedna gór karpackich należy do Węgrów, a północna do Polski(...)[6].

Liczne badania archeologiczne i lingwistyczne oraz źródłowe prowadzone w XX w. na terenach przykarpackich wykazały pobyt na tych ziemiach Gotów, sarmackich plemion Scytów i Alanów, Hunów oraz Awarów. Pozostawały po nich pamiątki materialne w postaci broni, ceramiki, narzędzi, ozdób i pochówków.[7] Wtopienie się w społeczność słowiańską, która pojawiła się w Karpatach stosunkowo późno, potomków wyżej wymienionych plemion miało bardzo duże znaczenie na powstanie specyficznej i unikalnej karpackiej subkultury.   

            Faktem jest, że od czasów wielkiej wędrówki ludów przełęcze karpackie stały się „ruchliwymi arteriami”, przez które wkraczały na teren Europy kolejne koczownicze plemiona ze stepów azjatyckich. W roku 896 kroniki odnotowały przejście przez Przełęcz Werecką  zwaną później  „Ruskimi Wrotami” Arpada, legendarnego wodza węgierskiego ze swoim ludem na Nizinę Panońską. Lud ten przywędrował  na rubieże  państwa wielkomorawskiego z za Uralu i w wkrótce, w wyniku  walk ze Słowianami oraz Germanami zdobył tereny pod nowe państwo.       

            Na przełomie IX/X w. Węgrzy  stali się potęgą dominującą na południowej stronie Karpat. Stamtąd rozpoczęli wypady w kierunku Rusi. Ślady pobytu  węgierskich drużyn bojowych potwierdziły wykopaliska m. inn. w Przemyślu i Haliczu. Ruchliwym wojownikom madziarskim udało się wyprzeć zasiedziałych już nad górną Cisą osadników słowiańskich.

Słowianie w rejonie Europy Środkowo-Wschodniej, po obu stronach grzbietu Karpat osiedli się już na stałe  w środkowym stadium średniowiecza (VIII-X w.). Na stokach tak północnych jak i południowych Karpat rozsiadły się liczne wsi, miasteczka i miasta, zamieszkałe przez trzy szczepy ludów, bo należących do Słowian, Madziarów i Dako-Rumunów. Słowianie zajęli od zachodu początek karpackiego łuku i dotarli po obu stronach Karpat aż do Bukowiny i nawet dalej ku granicom Multan, gdzie zetknęli się z Rumunami. Ci ostatni w Siedmiogrodzie wraz z Madziarami i poniekąd osadnikami niemieckimi, zaludnili Karpaty Siedmiogrodzkie, ustępując znów po części Słowianom w Karpatach Banackich [8].

            Pomiędzy IX a X wiekiem pojawiły się w dorzeczu środkowej Odry i na lewobrzeżu Wisły zalążki polskiej odrębności etnicznej, zaś wzdłuż osi łączącej rejon jeziora Ładoga  z Podnieprzem wykształciły się wschodniosłowiańskie związki plemienne utożsamiane z ruskimi. Wisłę i Podnieprze rozdzielało jeszcze w X w. słabo zróżnicowane dialektycznie prasłowiańskie continuum kulturowe. W późniejszym rozdziale na Słowian Wschodnich i Zachodnich dużą rolę odegrały drużyny Skandynawów-Waregów, a także ruchliwe plemiona stepów i misje kościołów obrządku wschodniego, bizantyjskiego i zachodnie chrześcijaństwo obrządku słowiańskiego, a następnie rzymskiego[9].

            W wyniku walk  o Grody Czerwieńskie pod koniec X w. pomiędzy polskimi i ruskimi sąsiadami udało się Rusinom zająć przejściowo Przemyśl. Gród ten według Tadeusza A. Olszańskiego wraz z Trembowlą i Zwenigrodem stanowiły centrum państwa plemiennego Chorwatów-Białych Chorwatów[10]. Państewko to zależne było w pewnym stopniu od wpływów państwowości polskiej i węgierskiej, ale najwięcej od plemienia Pieczyngów.

Biali Chorwaci nie byli jednolitą grupą etniczną lecz w jej skład wchodzili lechiccy mieszkańcy Nadsania, ruscy mieszkańcy Podola Trembowelskiego, żyjący jeszcze na Pokuciu traccy rolnicy, a w górach pasterze. Ostatecznie Biali Chorwaci zostali podbici i podporządkowani Rusi Kijowskiej na początku XI wieku.

Wiadomo z zapisów kronikarskich, że w roku 1087 Naddniestrze znajdowało się pod panowaniem Rurykowiczów, a stolicą nowego księstwa był Przemyśl gdzie rezydował        ks. Ruryk Rościsławicz[11]. W X-XIII w. nastąpił ostateczny rozbiór polityczny sąsiadujących  ze sobą terenów plemiennych. Rozbiór ten nie zawsze przebiegał zgodnie z granicami naturalnymi i stał się podstawą późniejszych podziałów etnicznych w Karpatach[12].

            W przeciągu ponad 300-tu lat, Księstwo Przemyskie, później Halickie, a wreszcie Halicko-Włodzimierskie stało się u podnóża Karpat, wraz z Królestwem Węgier, głównym sąsiadem Państwa Polskiego. Od początku XIII w. zaostrzyła się pomiędzy Piastami a Arpadami rywalizacja o Halicz i Przemyśl. W roku 1200 król Węgier Andrzej II przyjął tytuł króla Galicji i Lodomerii. Księstwo Halickie nadał swojemu synowi Kolomanowi, ożenionemu z Salomeą - córką księcia krakowskiego Leszka Białego. To spowodowało ostry spór, który zażegnał zjazd zwaśnionych stron na Spiszu w roku 1213.

Po najazdach Połowców i Pieczyngów pojawili się na Rusi, Węgrzech oraz w państwie piastowskim  Mongołowie-Tatarzy. Zniszczeniom uległ dorobek całych pokoleń, wyludniły się znacznie obszary środkowoeuropejskie. Spustoszenia trwały jeszcze bez mała 100 lat, ponieważ Mongołowie-Tatarzy podbili Ruś Kijowską. Najazd Tatarów w 1323 r. na Ruś Włodzimiersko-Halicką zakończył się śmiercią wnuka Daniły Halickiego Lwa II, jego ostatniego męskiego potomka. Ostatnim władcą w Haliczu i Włodzimierzu był książę czerski i sochaczewski Trojden, mąż Marii Daniłowiczówny, który przybrał imię Jerzego II.

Po jego śmierci i chwilowych rządach Dymitra Detki - wojewody przemyskiego Ruś Halicko-Włodzimierską, jako spadek po bliskim krewnym przejął król polski Kazimierz Wielki, od roku 1344 tytułujący się panem i dziedzicem Rusi. Rok później, część dawnego Księstwa Przemyskiego, tj. Ziemia Sanocka została wcielona do Królestwa Polskiego, a siedem lat później otrzymał przywileje osadnicze na tym terenie Wołoch Wołoszyn. Nazwa Wołoch – Vlach nadawana była przez Germanów pasterzom karpackim[13].

Centrum Wołochów znajdowało się w owym czasie w Siedmiogrodzie nad rzeką Maruszą  co wzmiankowano w zapisce kronikarskiej z roku 1289 natomiast pierwszy raz w źródłach odnotowano nazwę Wołochów w 1284 r. umiejscawianych wtedy nad rzeką Cisą[14].

Wobec protestów węgierskich Kazimierz Wielki zawarł w 1350 r. w Budzie traktat z Ludwikiem Andegaweńskim o przejęciu Rusi na zasadzie dożywocia. Po śmierci króla Kazimierza Wielkiego panowanie nad Rusią objął król Ludwik, lecz nie osobiście ale przez swojego namiestnika ks. Władysława Opolczyka. Za czasów Opolczyka na Rusi zaczęła się kolonizacja na prawie wołoskim (pierwsza znana lokacja na Rusi nastąpiła w roku 1387 w Swaryczowie pod Lwowem) [15].

Prawo wołoskie w wiekach XV i XVI rozpowszechniło się przy zakładaniu nowych wsi w Karpatach, na Rusi, w Królestwie Polskim i na Górnych Węgrzech. Była to odmiana prawa magdeburskiego dostosowana do osadnictwa przyjmującego pasterskie formy gospodarcze. Osadnictwo pasterskie prowadzone było przez kniaziów jako zasadźców i odpowiedników sołtysów, którzy zobowiązani byli raz do roku do pobierania od podległych sobie kolonów tzw. dani baraniej, czyli jednej owcy z 20-tu hodowanych. Osadnicy wołoscy zyskali prawo wypasu w lasach, swobodnego przemieszczania się, a także zmiany osad. Samorząd każdej wsi wołoskiej na czele z kniaziem podlegał na danym terenie krajnikowi zwanemu także wajdą, tj. wojewodzie wołoskiemu.

Pod koniec XIV w. głównymi aktorami sceny politycznej na przedpolu karpackim zostali Polacy i Węgrzy. Przez niemal 300 lat do tej pory niewykorzystane osadniczo tereny górskie na pograniczu polsko-węgierskim stały się areną  zażartej rywalizacji osadniczej. Średniowieczne lokacje po obu stronach Karpat stały się bazami wypadowymi do nowych zasiedleń, które zdecydowanie wykroczyły poza nieprzekraczalną dla rolników z nizin wysokość 400 m n. p. m. Jeszcze w początkach XIII w. limesem granicznym pomiędzy Węgrami a Polską była szeroka na ok. 100 km „terra incognita” (puszcza karpacka).

Zarówno Węgrzy jak i Polacy przy pierwszej kolonizacji podgórskich terenów Karpat oparli się na ludności niemieckiej. Główne tereny zasiedlone Niemcami-Sasami znalazły się po południowej stronie karpackich grzbietów na Spiszu i w Siedmiogrodzie.

Koloniści ze Spisza, oprócz Magury Spiskiej zasiedlili w początkach XIII w. okolice Nowego Targu w dolinie Dunajca, a ród Dragów - Sasów siedmiogrodzkich w połowie  XIV w. podjął ekspansję w kierunku Rusi Halickiej. Polacy z kolei w tym samym czasie skierowali się na południe Karpat do Spisza i Szarsza. Pomiędzy wiekiem XV a XVIII, w Karpatach podzielonych pomiędzy większą własność szlachetnie urodzonych poddanych korony św. Stefana i św. Stanisława, a także zwierzchność kościelną, ukształtował się ostatecznie podział etnograficzny góralszczyzny. Ze względu na specyfikę gospodarki pasterskiej odmiennej od rolniczej, własne prawo ius Valachorum, wspólne słownictwo i kulturę materialną pojawiła się nowa grupa społeczna tj. pasterze karpaccy [16]

Z uwagi na określone związki państwowe wynikające z otrzymanych przywilejów osadniczych, pasterze podzielili się na poddanych królowi węgierskiemu i królówi polskiemu. W roku 1769, jeszcze przed podpisaniem pierwszego rozbioru Polski, Austria pod pozorem ochrony własnej granicy przed postępującą z północy zarazą zaciągnęła tzw. kordon sanitarny. Spowodowało to odcięcie Polski od Spisza, a następnie od rdzennie polskich starostw: czorsztyńskiego, nowotarskiego i nowosądeckiego. Legitymacją dla takich działań było powołanie się cesarza austriackiego na rzekome prawa węgierskie do Halicza i Włodzimierza, a więc stolic księstw Galicji i Lodomerii. Władzę nad okupowanym terytorium otrzymał Josef Tőrőki wraz z tytułem Administrator Provinciae Reincorporatae.  W 1772 r. ziemie te przyłączono oficjalnie do Austrii na prawach dziedzicznej prowincji zwanej Królestwem Galicji i Lodomerii. Nowi władcy karpackiej krainy dla potrzeb podatkowych i poboru rekruta przystąpili do sporządzania szczegółowych map nazwanych później katastrem galicyjskim. Poczynania wiedeńskiego rządu dały zaczyn pierwszym badaniom naukowym Karpat. Po roku 1793 ukazał się opis podróży Hacqueta pt. „Neueste physikalisch-politische  Reisen in 1791 bis 1793 die Karpaten IV ”. Wtedy to pojawiła się    po raz pierwszy zapisana nazwa Hucuł, podjęta w literaturze polskiej  w roku 1821.[17]

Huculi do dziś zamieszkują rejon pogórza i pasm górskich Gorganów i Czarnohory ciągnący się na długości około 160 km, od Kirlibaby na południu po szczyty Wysokiej            i Sywuli na północy. Szerokość tego obszaru pomiędzy Łuhem i Kutami ma około 90 km.

Pierwszy polski badacz góralszczyzny Wincenty Pol zanotował w poł. XIX w., że:    …na wschodnim skrzydle Karpat stykają się już siedziby Dako-Rumunów z dzierżawami słowiańskimi…w Hucułach (występuje) z całą wybitnością jeszcze nie zatarty typ słowiański, który w miarę natury górskiej w dzielnych i śmiałych odrzyna się rysach.

Siła plemienna tego rodu jest wielką i zaród dzielności w nim leży, skoro na pograniczu, w zetknięciu się z innym zupełnie szczepem, utrzymał się przez wieki a nawet przez grzbiet gór alpejskich się przedarł i jeszcze na obszarze Suczawy siedziby swoje śród obcego szczepu rozłożył. Huculi są tem na pograniczu siedzib słowiańskich, w krainie karpackiej, czem w innym czasie i pod wpływem innych okoliczności była kozaczyzna na Zaporożu(…) [18]. Autor tej notatki chciał niewątpliwie podkreślić słowiańskość a zarazem unikalne cechy Hucułów, którzy w Karpatach Wschodnich odgrywali ważną rolę i wiedli prym wśród innych górali podobnie jak Podhalanie w Karpatach Zachodnich.

Centrum i stolicą duchową Huculszczyzny było i jest Żabie (obecna nazwa Werchowyna), miejscowość która przeszła do legendy polskiej turystyki.  W II Rzeczypospolitej był to najsłynniejszy kurort Karpat Wschodnich. Mocno konkurowała z nim Worochta jako stolica sportów zimowych. Z kolei miasteczko Kosów stało się w XX w. silnym ośrodkiem huculskiego rzemiosła. Powstał tam Instytut Sztuki Dekoracyjnej i Stosowanej oraz sześć huculskich muzeów. Co rocznie, w ramach kultywowania i popularyzacji tradycji huculskich w Kosowie organizowany jest Festiwal Huculski.

Jest jeszcze słynne i ważne dla Hucułów miasto Kołomyja z jedynym w świecie Muzeum Pisanek, od którego nazwy wywodzi się nazwa niepowtarzalnego tańca huculskiego kołomyjki.

Pochodzenie i znaczenie  nazwy „Hucuł” jest do końca niewyjaśnione podobnie jak pochodzenie samych Hucułów. Ossendowski w swojej pracy Huculszczyzna w ślad z innymi autorami podaje, że prawdopodobnie nazwa „Hucuł” jest przetworzeniem nazwy „uz”, którą  nadawano np. plemionom koczowniczym takim jak Torocy.

O poglądach badaczy na pochodzenie Hucułów pisze Orłowicz w przewodniku Karpaty Wschodnie, że jedni uważają ich za „zruszczonych” potomków tureckiego szczepu Kumanów, drudzy za „zruszczonych” Rumunów (strój, budowa chat, rumuńskie nazwy wsi    i gór).[19]

W latach 30-tych XX w. młody naukowiec z Warszawy wywiódł ich pochodzenie - poprzez interpretację znalezionych materiałów archeologicznych - od germańskiego plemienia Gotów. W roku 1990 teorię tą skrytykował prof. Roman Reinfuss podsumowując, że młody archeolog warszawski uległ fatalnej pomyłce i znaki własnościowe na kamieniach granicznych z XVI w. uznał za napisy runiczne[20]. Niewątpliwie jednak w zdobnictwie huculskim widać ewidentne podobieństwa do zdobnictwa gockiego, które wskazuje na wpływ kultury gockiej na sztukę huculską.

Huculi, dla których powodem do dumy od zawsze była Czarnohora określali się mianem Czarnohorców. [21]. Huculszczyzna to region  znany z wyrobu specyficznej ceramiki, rzeźbionych talerzy, kasetek, toporków, pasterstwa, wyrębu i spławu drzewa oraz drobnej rasy koni. Społeczność huculska w II Rzeczypospolitej zamieszkiwała 41 gmin powiatów: kosowskiego, pieczeniżyńskiego, nadwórniańskiego w województwie stanisławowskim. Huculskie osadnictwo znajduje się również na Bukowinie rumuńskiej i w dorzeczu górnej Cisy na Słowacji [22].

Od północy bezpośrednimi sąsiadami Hucułów są zamieszkujący Bieszczady Bojkowie.

 Przeprawiwszy się na prawy brzeg Sanu wchodzimy na obszar Bojków, którzy nazwę tę uważają za obelżywą i sami zwą się Werchowyncami. Bojki zamieszkują powiaty: kałuski, doliński, stryjski, skolski, turczański, drohobycki i samborski[23].

Określenie Bojko pochodzi od nazwy byka, który był dla tych górali zarówno podstawowym bydłem hodowlanym wypasanym na połoninach, „narzędziem rolniczym”    jak i przedmiotem handlu.

Dla samych Bojków, którzy określali siebie mianem Wierzchowińców i Tucholców nazwa Bojko była obelżywa, a sąsiedni Huculi określenie ty Bojko peczenyj, uznawali  za bardzo wielką obrazę.

Wioski Bojków znajdowały się na terytorium rozciągającym się na długości około 190 km, na północ od pasma Wielkiego Działu i miejscowości Kalnicy baligrodzkiej, w Bieszczadach Zachodnich po szczyt Popadii oraz doliny Łomnicy  w Gorganach (południową, naturalną granicę terytorium bojkowskiego tworzyły grzbiety górskie połonin: Równej, Borżawy, Krasnej).

Przez Bojkowszczyznę przechodziły od wieków szlaki handlowe z Rusi na Węgry z najważniejszym „Solnym Gościńcem” biegnącym doliną rzeki Stryj oraz „Wrotami Tucholskimi” w dolinie rzeki Oporu.[24]  W przeszłości ziemie Bojków miały zaludniać plemiona celtycko- germańskie Lugiów, celtyckie plemię Boii, które w Karpaty przyszło jakoby z Niziny Panońskiej, i wreszcie górale pochodzenia trackiego. [25]

 Bojkowie według Tadeusza Sulimirskiego byli ludem niejednolitym, na który złożyli się ekspansywni rolnicy z dolin na północ od Karpat z okolic Ustrzyk Dolnych, Starego Sambora, Borysławia, Bolechowa i Doliny. Rolnicy ci jakoby pochodzenia trackiego swoją liczbą zdominowali pasterzy wołoskich. Stada wypasane były głównie dla użyźnienia ziemi i uzyskiwania z polan nowych terenów pod uprawę. Pierwszymi ośrodkami ważnymi dla skolonizowania gór na Bojkowszczyźnie były takie miejscowości jak: Skole zwane jeszcze w końcu XIX w. Świętosławem, gdzie miał polec w XI w. ks. kijowski Świętosław (prawa miejskie od 1679 r.), Turka nadana w 1631 r. przez króla Władysława Jagiełłę Vanczy Valachusowi z synami, Stary Sambor lokowany w 1553 r. oraz Baligród, którego początki sięgają wieku XVII. [26]

Centrami kulturalnymi Bojkowszczyzny są miasta Turka i Sambor. W Turce co pięć lat odbywają się Światowe Festyny Bojkowskie i prowadzone jest muzeum skansen „Bojkiwszczyna”, a Sambor słynie z Muzeum Krajoznawczego „Bojkiwszczyna” i Towarzystwa „Bojkiwszczyna”.

Najdalej na zachód zawędrowali poprzez łuk Karpat Rusini, którzy pomiędzy wiekiem XV a XVII utworzyli zwarte terytorium osadnicze określane obecnie mianem Łemkowszczyzny. Od Bojków oddzielał Łemków masyw górski Wielkiego Działu w Bieszczadach Zachodnich oraz doliny rzek Solinka i Osławy, a od osadnictwa polskiego Góry Beskidu Sądeckiego i Poprad. Wschodnia część Łemkowszczyzny miała tradycje związków z księstwami przemyskim i halicko-włodzimierskim, natomiast Łemkowszczyzna Środkowa  i Zachodnia oscylowały pomiędzy wpływami polskimi, węgierskimi i słowackimi.

Dzięki temu ukształtowała się w ciągu kilkuset lat specyficzna grupa etnograficzna wymykająca się prostym próbom naukowej klasyfikacji. Łemkowie do dziś są niejednolitym szczepem współrodowców podzielonych pytaniem o etnos i przynależność narodową. Większa część Łemków uważa się za spadkobierców Rusi Kijowskiej i członków nowożytnego narodu ukraińskiego, natomiast pozostali hołdują tradycjom ogólnokarpackim   i określają się mianem Karpatorusinów, nacji która walczy w XXI w. o uznanie siebie jako odrębnego, samodzielnego i niezależnego narodu w Karpatach.

Wincenty Pol mieszkańców Beskidu Sądeckiego i Niskiego określał mianem Czuchońców lub Kurtaków i pisał: „ Ród ten poczyna się na zachodzie od źródłowisk rzeki Ropy i zasiada całe góry, aż do źródeł Sanu; na tak wielkiej wszakże przestrzeni rozsiany nie tworzy jednolitego gminu, lecz dzieli się na pomniejsze rzesze między sobą.  Idąc od granicznego Beskidu za biegiem rzek wpadających do Wisły na tej przestrzeni, ciągną się siedziby Kurtaków ponad Ropą po Szymbark, ponad Wisłoką po Kąty, ponad Jasełką     po Duklę, ponad Wisłokiem po Besko, ponad Osławą…Wyjątkowo tylko nazywają Czuchońce sami siebie Góralami, zazwyczaj zaś „Górniakami”, do czego sąsiednie rody w równinach zamieszkałe przywiązywać zwykły wyobrażenie grubych obyczajów. Górale od Jaślisk nazywają się także Górniakami z niskiego Beskidu, a sąsiednich w Węgrzech  mieszkających nazywają Zadzielanami, jako mieszkających za działem, to jest za Beskidem. Pominąwszy te drobne różnice należy policzyć cały ród Kurtaków, a nawet  ze Spiżarkami pospołu od wyłomu popradowego zacząwszy, aż do źródeł Sanu, i postawą  i narzeczem i obyczajem do jednego rodu, który się przez grzbiet Niskiego Beskidu przewalił na obszar Wisły z Węgier w czasie pierwszych najazdów z Panonii na słowiańskie ziemie”[27].

Faktycznie na północnej stronie Karpat sąsiedzi górali z Beskidu Niskiego zaczęli nazywać Łemkami od używanego przez nich powszechnie w mowie słowa „łem”, po ukraiński znaczącego „łysz”, a po polsku „tylko”. Sami Łemkowie najchętniej nazywali się Rusnakmi podobnie jak ich pobratymcy na Słowacji. Najdalej wysuniętą na zachód wsią rusnacką, która dotrwała do naszych czasów jest Osturnia na Spiszu odległa zaledwie kilkanaście kilometrów od szczytów tatrzańskich i Zakopanego[28].

Trwa do chwili obecnej ostry spór o etnogenezę Łemków. Badacze polscy utrzymują się w większości przy teorii powstałej w II Rzeczypospolitej o osadnictwie wołosko-ruskim     i migracji Wołochów- pasterzy łukiem Karpat na północ oraz mieszaniu się ich z ludnością osiadłą w XV i XVI wieku. Naukowcy ukraińscy utrzymują zgodnie, że  klin ruskiego osadnictwa w Karpatach Zachodnich jest pozostałością z czasów panowania Rusi Kijowskiej, terytorium której sięgało dużo dalej na zachód niż przyjmuje to historiografia polska. Po upadku Kijowa, pod naporem Tatarów w XII w. oraz naciskiem polskiego osadnictwa przodkowie Łemków schronili się w niedostępnych i mało atrakcyjnych ekonomicznie oraz gospodarczo dla rolników górach, gdzie wyizolowani przetrwali do XX wieku.

Według łemkowskiej inteligenci najpoważniejszą teorią o pochodzeniu jest teoria Białych Chorwatów, plemienia żyjącego w Karpatach już w V w. n. e., którego większość przesiedliła się w VII w. na Bałkany. Pozostałą część podbiła Ruś Kijowska, a podbite plemię zaczęło określać siebie mianem Rusinów – Rusnaków. Ślady odrębności mają być widoczne do dziś w językowej i kulturowej odrębności Rusinów Zachodnich.[29] 

            Koniec pierwszej wojny światowej, rozpad Monarchii Austro - Węgierskiej oraz odezwa do narodów Prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa W. Wilsona rozbudziły wśród karpackich Rusinów na samostanowienie. Z pomocą emigracji amerykańskiej zorganizowanej w Amerykańską Radę Narodową Uhro-Rusinów zaczęli podejmować działania samostanowieniowe Rusini Karpaccy. Pierwsi byli Łemkowie w powiecie sanockim, którzy na wiecu w Wisłoku Wielkim ogłosili 3 listopada 1918 r. powstanie Łemkowskiej Republiki (od siedziby władz w Komańczy nazywano ją Republiką Komaniecką).

8 listopada 1918 r. została utworzona na terenach węgierskich Huculszczyzny, w Jasiniach Huculska Rada Narodowa, która przystąpiła do tworzenia Republiki Huculskiej. Obie republiki poprosiły o patronat i pomoc władze świeżo  utworzonej we Lwowie Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej. W siłach zbrojnych młodego państwa ukraińskiego dużą rolę od samego początku odgrywał zorganizowany na Bojkowszczyźnie batalion, który z grupy „Lutowiska” wkrótce stał się Brygadą Piechoty Ukraińskiej Halickiej Armii.[30]

Zarówno Huculi, Bojkowie jak i Łemkowie ze Wschodniej Łemkowszczyzny związali zdecydowanie swoje losy z Zachodnią Ukrainą i stali się zdeklarowanymi członkami wielkiego narodu ukraińskiego. Inną drogą potoczyły się losy Łemków ze Środkowej i Zachodniej Łemkowszczyzny, którzy od końca dziewiętnastego wieku byli pod mocnym wpływem polityków ruso i moskalofilskich. Zwolennicy Rosji 5 grudnia 1918 roku utworzyli we Florynce rząd i ogłosili powstanie Russkiej Narodnej Republiki na czele z prezydentem-premierem dr Kaczmarczykiem. Marzeniem działaczy nowej Republiki było przyłączenie się do Rosji ale z powodu odległości oraz rewolucji stało się to niemożliwe. Wobec tych faktów postanowiono włączyć Republikę Łemkowską do powstającego państwa Czechosłowackiego. Ostatecznie osamotniony w swych poczynaniach rząd łemkowski z Florynki zakończył swoją działalność w końcu marca 1920 roku. Łemkowscy separatyści stanęli w kwietniu 1921 przed polskim sądem w Nowym Sączu oskarżeni o zdradę państwa.

Po burzliwym procesie Sąd uniewinnił oskarżonych jako działających nie ze złych pobudek, ale spełniających „wolę ludu”.[31]  

 Tragiczne wydarzenia II wojny światowej oraz powojenne przesiedlenia i pacyfikacje w Karpatach spowodowane polityką stalinowską doprowadziły do fizycznej likwidacji wspaniałego mikroświata rozwijającego się pod karpackimi szczytami przez blisko siedemset lat. W ramach „wymiany ludności” pomiędzy polską lubelską a Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką deportowano w latach 1944 – 1946 do „raju krat” ok. 480 tys. Ukraińców z Polski, a w tym większość Bojków i Łemków. Całości dramatu dopełniła  akcja „Wisła” w roku 1947.

Bezpowrotnie zniszczona została „polska” Bojkowszczyzna oraz łemkowskie terytorium osadnicze. Dzięki samozaparciu i sile woli Łemkowszczyzna zaczęła się częściowo odbudowywać w latach 50-tych XX wieku. Bardzo aktywnie na rzecz Łemkowszczyzny działają dziś dwie organizacje: Zjednoczenie Łemków w Gorlicach, członek zbiorowy Związku Ukraińców w Polsce. Od lat osiemdziesiątych Łemkowie spod Gorlic organizują w Zdyni święto kultury łemkowskiej Łemkowską Watrę ( w tym roku XXVI Watra). Stowarzyszenie Łemków w Legnicy związane ze światowym ruchem Rusinów dążących do uznania w Karpatach nowego narodu słowiańskiego Karpato-Rusinów funkcjonuje organizacyjnie na ziemiach zachodnich (Śląsk, Pomorze, Mazury), ale też na Łemkowszczyźnie. Co roku w Michałowie koło Legnicy palą łemkowską watrę na obczyźnie. 

Przed zagładą całe terytorium zasiedlone w średniowieczu przez pasterzy wołosko-ruskich liczyło w linii prostej około pięciuset kilometrów poczynając od miejscowości Kirlibaba na południowym końcu Karpat nad rzeką Bystrzycą, a kończąc na Osturni i Szachtowej pod Tatrami. Szerokość tego obszaru wahała się od 20 – 90 kilometrów.

Tereny łemkowskie po stronie polskiej przez wieki łączyły się w sposób naturalny z terenami Łemków, a raczej Rusinów – Rusnaków po stronie słowackiej. Rusnacy żyją nadal w swoich wioskach na Spiszu, w Szaryszu i Górnym Zemplinie. Swoje tradycje kontynuują nadal mimo postępującej słowakizacji. Dzięki kodyfikacji języka rusińskiego, utworzeniu własnych organizacji społeczno-politycznych oraz posiadania własnych mediów Rusnacy na Słowacji mają szanse na obronę swojej autonomii. Co roku w Świdniku odbywają się wielkie festiwale rusińskie.

 Podsumowując krótkie rozważania na temat historii zasiedlania Karpat na przestrzeni dziejów należy stwierdzić, że historia ta była burzliwa, ale i bogata w doniosła w wydarzenia. Z tygla wielu kultur i tradycji licznych narodów zamieszkujących w Karpatach Wschodnich wyłoniła się swoista i niepowtarzalna w swej oryginalności kultura góralaszczyzny spojona wspólnotą zwyczajów pasterzy karpackich oraz zbójnicką tradycją. Mimo różnic w etnogenezie Hucułów, Bojków i Łemków są oni jedną karpacką rodziną, która mimo kolektywizacji wsi przetrwała na terenach Ukrainy i Słowacji natomiast zniszczona została bezpowrotnie z powodu polityki stalinowskich władz w Polsce (powoli się odradza).

            My rolnicy z sąsiedniego Pogórza przybyliśmy w te góry za Piastów (XIV w.), aby głosić tu chwałę Stwórcy i służyć Ojczyźnie.

Nas pasterzy z Wołoszczyzny i Rusi, Słowacji i Węgier ściągnęła tu za Jagiellonów (XV w.) polska gościnność i braterstwo ludów karpackich” [32]To motto wyrażające wdzięczność osadników wołoskich i ruskich wobec władców polskich za możliwość osiedlenia się w Królestwie Polskim niech zakończy artykuł.

Tekst: Huculi, Bojkowie, Łemkowie – wschodni odłam góralszczyzny w Karpatach - dr. Krzysztof Z. Nowakowski - doktorant Instytut Studiów Regionalnych UJ

Foto: Józef Michałek

REDYK KARPACKI DOTARŁ NA ŁEMKOWSKĄ WATRĘ W ZDYNI W LIPCU 2013r. PODCZAS WĘDRÓWKI PRZEZ KARPATY.



[1] Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1965, tom 5, str. 486

[2] Skąd przybyli przodkowie Łemków, Z. Szanter w: Magury 93, Warszawa 1994, str. 7-10, Osady prawa wołoskiego i ich mieszkańcy na Rusi Czerwonej w późnym średniowieczu, G. Jawor, Lublin 2000, str. 7-9

[3] j. w.

[4] Trakowie w Północnych Karpatach i problem pochodzenia Wołochów, T. Sulimirski w; Magury 85, Warszawa 1985, str. 5, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, F. Sulimierski,              Wł. Walewski, Warszawa 1880-1914, t. III, str. 855

[5] Wielka Encyklopedia Powszechna…op. cit., t. 5, str. 486

[6] Słownik geograficzny…op. cit., t. III, str. 877

[7] Sarmaci, T. Sulimirski, Warszawa 1979, str. 174-181, 193-201, Ślady kultury gockiej na Huculszczyźnie,        W. Ber, Warszawa 1936, str. 1-6

[8] Słownik geograficzny…op. cit., t. III, str. 877.

[9]  M. Parczewski, Początki kształtowania się polsko-ruskiej rubieży etnicznej w Karpatach, Kraków 1991, s. 74.

[10] Sarmaci…op. cit., str. 198-201, T. Sulimirski podaje, że znaleziska archeologiczne znad dolnego Donu             z wyrytymi nazwami „Choroatos” i „Chorouatos” są nazwami wschodnio-alańskiego plemienia Chorwatów, które pociągnęli ze sobą na Zachód na przełomie IV/V w. Hunowie i z czasem ulegli procesowi slawizacji, inny pogląd ma na ten temat miał T. Lewicki, który w pracy Najdawniejsza wzmianka źródłowa o Wiślanach w: Przegląd Zachodni, t. III-VII, 1951, str.488, wprost utożsamiał Białych Chorwatów z Wiślanami, a T. Olszański za odrębne plemię żyjące nad Sanem i Dniestrem, str. 3 artykułu

[11]  T. A. Olszański, Zarys dziejów Rusi Halickiej i Karpackiej w wiekach średnich, , Warszawa 1986, str. 48-49.

[12]  M. Parczewski, Wczesnośredniowieczna karpacka rubież plemienna, „Płaj” nr 11, Warszawa 1995, str. 46.

[13] Trakowie w…op. cit., str. 21, u Germanów nazwa Walas, Vlach stała się synonimem „obcego”

[14] j. w. str. 24

[15] Zarys dziejów Rusi… op. cit., str. 108.

[16] Od autora:  w ciągu XVII w. i kolejnych procesów osadniczych, szczególnie w Karpatach Zachodnich, ludność pasterska przemieszała się  z przeważającą ludnością rolniczą tworząc zaczątek współczesnej góralszczyzny. W XIX w. ukształtował się podział etniczny górali utrwalony ostatecznie w XX w. przez określenie swojej przynależności narodowej. Wschodnim  odłamem górali karpackich stali się Huculi, Bojkowie oraz Łemkowie.                

[17] Słownik geograficzny…op. cit., hasło: Hucuły, t. III, str. 203

[18] Słownik geograficzny…, hasło: Hucuły, t. III, str. 202

[19] Wschodnie Karpaty, M. Orłowicz odbitka artykułu z Ilustrowanego przewodnika po Galicyi, Lwów 1919, str. 197-198

[20] Ślady kultury gockiej na huculszczyźnie, W. Ber, Warszawa 1936; Huculszczyzna, F. A. Ossendowski, dodatek Spojrzenie po latach , R. Reinfuss, str. V

[21] Huculszczyzna, F. A. Ossendowski, wyd. Wrocław 1990 r., nazwa Czarnohorcy jako druga nazwa określająca Hucułów występuje w hasłach Słownika geograficznego… przede wszystkim w haśle Hucuły, t. III, str. 203

[22] Encyklopedia Powszechna... op. cit, tom IV, str. 644

[23] Rusini, A. Fiszer, Lwów 1928, str. 7-8

[24] Bojkowie górale połonin, M. Skowrońska, A. Skowrońska-Wydrzyńska, Sanok 2007, str. 4-5

[25] Ukraiński I, s. howirky u Polszczi, Michajło Łesiw, Warszawa 1997, str. 83-89, Encyklopedia Powszechna…op. cit., Bojki, t. II, 294-295

[26] Trakowie …op. cit., str. 26

[27] Słownik geograficzny…, Czuchońcy tom I , str. 878, Kurtaki tom IV, str. 940, Rusnaki tom X, str. 32

[28] Osturnia, W. Mileski, J. Reychman w: Wierchy R. XIII, str.115- 40

[29] Łemkowie w Polsce, H. Duć-Fejfer w: Magury 91, Warszawa 1992, str. 11-30

[30] Republika huculska, J. Macek w: Płaj 19, Warszawa 1999 str.122–135, Brygada Bojkowska-Grupa „Lutowiska”, S. Kuźmyn w: Płaj 10, Warszawa 1995, str. 20-39

[31] Sytuacja polityczna na Łemkowszczyźnie w latach 1918 – 1939, K. Z. Nowakowski w: Łemkowie w historii kulturze Karpat, Rzeszów 1992, str. 316 - 321

[32] Napis umieszczony w XIX w. na kamiennej bramie prowadzącej do plebani rzymsko-katolickiej parafii  w Dobrej k. Tymbarku.

Poprzednia strona



Made by All Tech Support - Konrad Kopeć


Home Page

Total visits: 8134170
Online right now: 2


Donate